Zeer persoonlijke Küng beëindigt memoires

07a5355918

Onderstaande tekst verscheen – in aangepaste en verkorte versie – in Tertio van 29 januari 2014. Hieronder leest u de lange versie.

Na Erkämpfte Freiheit (Bevochten vrijheid, 2003) en Umstrittene Wahrheit (Omstreden waarheid, 2008) besluit de Zwitsers-Duitse theoloog Hans Küng met Erlebte Menschlichkeit (Doorleefde menselijkheid) zijn trilogie van memoires. Ook nu spreekt het 85-jarige enfant terrible van de theologie vrijuit. Vooral op het einde van het boek wordt hij zeer persoonlijk.

Een eigen weg

Erlebte Menschlickeit begint op het moment dat Küng zijn kerkelijke leerbevoegdheid is kwijtgespeeld, in 1980. Hij bevindt zich dan op een scharnierpunt in zijn academische loopbaan : hoe kan hij zijn wetenschappelijke werk verderzetten ? Küng moet zijn leerstoel en de faculteit theologie dan wel verlaten, hij krijgt – dankzij steun van het universiteitsbestuur – een faculteitsonafhankelijke leerstoel voor oecumenische theologie. Hij maakt van de nood een deugd : hij strijdt verder voor meningsvrijheid binnen de kerk én zal « loyale oppositie » voeren. Tegelijk wil hij de basis leggen – in woord en daad – voor een daadwerkelijke oecumenische dialoog met de andere kerken en voor een op wederzijds respect gebaseerde trialoog met jodendom en islam.

Uitvoerig belicht hij de pilootprojecten die hij daarvoor themagewijs op stapel zet : hij past de paradigmatheorie van Thomas Kuhn (The Structure of Scientific Revolutions) toe op de theologie, zet aan tot een onderzoek rond vrouwen in het christendom, bekijkt kritisch de relaties van theologie met literatuur en van religie met muziek en gaat zonder omwegen in op de moeilijke uitdaging om religie en natuurwetenschappen met elkaar te verzoenen. Ondanks zijn strijd met de kerkelijke overheden, zo benadrukt Küng verschillende malen, blijft hij een katholieke theoloog: hij is dan wel zijn leerbevoegdheid afgenomen, nooit heeft hij overwogen zelf uit de kerk te stappen, en als faculteitsonafhankelijke theoloog blijft hij nog altijd een theoloog.

Dialoog in plaats van clash

De oecumenische gedachte en zijn wetenschappelijke faam maken van Küng een ware globetrotter. In de Verenigde Staten is hij meermaals een semester actief als gastprofessor. Tijdens de ontelbare contacten die hij op zijn al even ontelbare studiereizen legt, rijpt de gedachte die in de laatste dertig jaar centraal staat bij het werk van Küng: “Geen wereldvrede zonder vrede tussen de religies.” Met lezingen en dialogen wereldwijd, met vertegenwoordigers van verschillende christelijke kerken, van islam, van jodendom, van hindoeïsme en boeddhisme gaat hij in tegen de heersende hypothese van de “clash of civilizations”. Naar eigen zeggen merkt hij overal de bereidheid om kritisch in dialoog te gaan, zolang het met respect voor andermans overtuiging is en het gepaard gaat met de noodzakelijke zelfkritiek.

De studies over en gesprekken met de verschillende religies heeft Küng Projekt Weltethos gedoopt. Dat project is in 1995, op instigatie van een mecenas, een stichting geworden en in 2012 werd in de schoot van de Universiteit van Tübingen, de Duitse thuisuniversiteit van de Zwitserse professor, het Weltethos-instituut opgericht. Op die manier wordt de academische nalatenschap van Küng verzekerd.

Küng en de pausen

In het voorlaatste hoofdstuk trekt Küng nog eenmaal alle registers open en behandelt hij het “voortdurende probleem van hervormingen in de Kerk.” Vooral wanneer hij het over Johannes Paulus II heeft, de kerkvorst door wie hij zijn leerbevoegdheid kwijtspeelde, proef je als lezer nog de verbittering. Hoewel hij de negatieve energie naar eigen zeggen nooit de bovenhand heeft laten halen, houdt hij de paus persoonlijk verantwoordelijk voor de crisis waar de wereldkerk momenteel doorgaat. De doodzieke paus Johannes Paulus II, die zich totterdood aan de macht vastklampte, kan bij hem op weinig begrip rekenen.

De keuze van zijn voormalige concilie-collega Joseph Ratzinger tot Benedictus XVI in 2005 is een “reusachtige ontgoocheling”. Toch wordt Küng door Benedictus uitgenodigd voor een vriendschappelijke ontmoeting in Castel Gandolfo. Na die vier uur durende ontmoeting laait de hoop bij Küng weer op. Maar de opeenstapeling van communicatieve blunders drukt die hoop snel de kop in. Voor de theoloog Ratzinger is hij bijzonder scherp: Benedictus zou zijn boeken over Jezus beter als professor in Regensburg of als prefect van de Congregatie voor de Geloofsleer geschreven. Als paus hoort hij de Kerk te besturen. Bovendien: bij de publicatie van zijn Jezus-trilogie laat Ratzinger zich voor Küng te veel leiden door oude bronnen uit de jaren 60 en 70 in plaats van de nieuwste exegetische inzichten van de laatste 50 jaar erin te verwerken. Daardoor zou Ratzinger zichzelf, aldus Küng, als theoloog volledig buitenspel zetten.

Levensavond

In het laatste hoofdstuk is een oude man aan het woord, die stap voor stap dichter bij de dood komt. Als 85-jarige verliest hij steeds meer leeftijdsgenoten en vrienden. Ook in zijn denken over de dood als laatste fase van het leven toont Küng zich strijdbaar en controversieel. Als ons leven een gave van God is en een opgave voor de mens, dan is de mens er zelf verantwoordelijk voor. “Dat geldt ook voor de laatste etappe van het leven, het sterven. Hulp bij het sterven is dus ultieme hulp bij het leven.” Voor zichzelf maakt hij dat ook concreet: nu hij aan Parkinson lijdt en zijn gezichtsvermogen achteruitgaat, denkt hij na over hulp bij zelfdoding. Als Zwitser (en in Zwitserland) zou hij dat perfect legaal kunnen doen. Niet dat hij het per se wil doen, maar hij houdt de mogelijkheid wel degelijk open.

Het allerlaatste grote boek van Hans Küng eindigt met “hoopvolle signalen uit Rome” en een indrukwekkend “laatste amen”, een gebed in moderne taal, geworteld in een Bijbelse overgave: “Zo leg ik nu ook de toekomst gelaten en met vertrouwen in Uw handen. Of het nu nog vele jaren zijn of weinige weken, ik verheug me over elke nieuwe dag die mij geschonken wordt, en laat alles wat mij nog wacht aan U over, met het volste vertrouwen en zonder zorgen of angst. (…). Amen. Zo is het.”

Hans Küng, Erlebte Menschlichkeit. Erinnerungen, Piper Verlag, 752p., €26,99.